BMI người cao tuổi: vì sao ngưỡng khác với người trẻ tuổi

“Mẹ em bảy mươi hai tuổi, chỉ số 24, bác sĩ dặn đừng giảm cân — vậy có mâu thuẫn với bảng phân loại không ạ?” — Không mâu thuẫn. Ở tuổi đó, lời dặn ấy hợp lý hơn cái bảng.

Nhiều hướng dẫn lão khoa đề xuất khoảng hợp lý cho người trên sáu mươi lăm tuổi nằm quanh 23 đến 28, tức cao hơn dải chung của người trưởng thành. Lý do không nằm ở mỡ mà nằm ở cơ và ở dự trữ.

Bài này viết cho con cháu đang chăm người lớn tuổi trong nhà nhiều hơn là cho chính người cao tuổi. Phần dưới nói vì sao ngưỡng khác đi, vì sao chiều cao đo lại thường thấp hơn số cũ, và dấu hiệu nào mới thực sự đáng lo. Muốn có kết quả kèm cách đọc riêng cho lứa tuổi này, công cụ dành cho người cao tuổi đọc theo cách đó.

Khoảng được khuyến nghị cho người cao tuổi

Nhiều tài liệu lão khoa đề xuất giữ trong khoảng 23 đến 28 với người trên sáu mươi lăm tuổi, thay vì 18,5 đến 22,9 như dải chung.

Cần nói rõ đây là khuyến nghị chuyên khoa, không phải ngưỡng được ghi trong Quyết định 2892/QĐ-BYT. Văn bản của Bộ Y tế không tách riêng bảng cho người cao tuổi, nên khi đi khám, tờ kết quả vẫn xếp theo bảng chung — và bác sĩ mới là người diễn giải nó theo tuổi.

Ý chính đằng sau khuyến nghị đó rất đơn giản: ở tuổi này, cái nguy hiểm hơn không phải hơi thừa vài ki-lô-gam, mà là thiếu dự trữ khi ốm. Một người bảy mươi tuổi nằm viện hai tuần có thể sụt bốn năm ki-lô-gam, và người bắt đầu từ mức 24 chịu được điều đó tốt hơn người bắt đầu từ 19.

Chiều cao giảm và con số bị lệch

Từ khoảng sáu mươi tuổi, chiều cao thật giảm dần 1 đến 3 cm do đĩa đệm cột sống mỏng đi và cột sống hơi gù. Phần lớn người không biết vì không ai đo lại.

Hệ quả là dùng chiều cao ghi trên giấy tờ sẽ cho kết quả thấp hơn thực tế. Ví dụ cụ thể: một bà cụ nặng 52 kg, giấy tờ ghi 1m55 thì ra 21,64; đo lại thật được 1m52 thì con số là 22,51. Gần một đơn vị chênh lệch, và nó luôn lệch về phía làm người ta yên tâm hơn mức đáng yên tâm.

Với người không đứng thẳng được, cách đo thông thường không dùng được. Các cơ sở y tế dùng chiều cao đầu gối hoặc sải nửa tay để ước lượng, và đó là việc nên nhờ nhân viên y tế làm thay vì tự ước ở nhà.

Bạn nhập số đo đã đo lại vào ô bên dưới để có con số đúng thay vì con số cũ.

Mất cơ mà cân nặng không đổi

Khối cơ giảm dần theo tuổi, và tốc độ nhanh hơn sau sáu mươi nếu không tập kháng lực. Tình trạng mất cơ tới mức ảnh hưởng sức mạnh và vận động được gọi là sarcopenia.

Điều làm nó khó phát hiện là cân nặng thường không đổi. Cơ mất đi được thay bằng mỡ, hai bên bù trừ nhau trên cân, nên bảng phân loại báo “bình thường” trong khi sức mạnh và khả năng giữ thăng bằng đã giảm đáng kể.

Hệ quả thực tế là nguy cơ ngã tăng lên, và ngã ở tuổi này là chuyện lớn. Nó cũng làm việc hồi phục sau ốm chậm hơn, vì cơ chính là kho dự trữ đạm mà cơ thể huy động khi bệnh.

Dấu hiệu dễ nhận mà không cần máy móc: đứng lên khỏi ghế phải chống tay, đi chậm hẳn lại, mở nắp chai khó hơn trước, quần áo rộng ra ở tay chân trong khi cân nặng giữ nguyên. Có vài dấu hiệu đó thì nên nói với bác sĩ, và ước lượng khối lượng cơ nạc cho một con số để theo dõi.

Sụt cân ở tuổi già là dấu hiệu cần chú ý

Giảm hơn 5% cân nặng trong sáu tháng, hoặc hơn 10% trong một năm, mà không chủ đích — đó là mức cần đi khám, không phải chờ xem thêm.

Ở người trẻ, sụt cân ngoài ý muốn thường được bỏ qua vài tháng cũng ít hậu quả. Ở người cao tuổi thì khác: nó là một trong những dấu hiệu sớm hay gặp nhất của nhiều vấn đề sức khỏe, từ bệnh lý tiêu hóa tới trầm cảm, tới đơn giản là răng đau khiến ăn ít đi.

Điều tôi thấy hay bị hiểu ngược trong các gia đình là mọi người mừng khi ông bà “gầy đi cho nhẹ nhõm”. Nếu không ai chủ động điều chỉnh chế độ ăn mà cân vẫn xuống, đó là tín hiệu cần tìm nguyên nhân chứ không phải tin vui.

Về đạm: nhu cầu khuyến nghị chung cho người Việt là 1,13 g trên mỗi ki-lô-gam cân nặng mỗi ngày, và nhiều hướng dẫn lão khoa đề xuất mức cao hơn cho người cao tuổi để giữ cơ. Công cụ tính lượng đạm cho ra con số theo cân nặng, còn mức cụ thể nên hỏi bác sĩ vì nó phụ thuộc chức năng thận.

Nên theo dõi gì cùng với cân nặng

Ba thứ, và không thứ nào cần thiết bị: cân nặng ghi lại mỗi tháng, vòng bắp chân, và thời gian đứng lên ngồi xuống năm lần.

Cân nặng mỗi tháng là đủ, và điều quan trọng là ghi lại kèm ngày để thấy xu hướng sáu tháng. Một điểm đo không nói được gì; sáu điểm thì nói rất nhiều.

Vòng bắp chân đo ở chỗ to nhất, đứng thẳng, hai chân cách nhau bằng vai. Đây là chỉ số hay được dùng trong lão khoa để ước lượng khối cơ, và nó giảm dần là dấu hiệu đáng nói với bác sĩ.

Bài kiểm tra đứng lên ngồi xuống thì đơn giản hơn nữa: ngồi ghế, khoanh tay trước ngực, đứng lên ngồi xuống năm lần liên tiếp và bấm giờ. Thời gian dài dần qua các lần đo cách nhau vài tháng là tín hiệu về sức mạnh chân.

Trong ba thứ đó, tôi cho rằng bài đứng lên ngồi xuống là thứ nói được nhiều nhất mà ít người dùng nhất. Nó đo đúng cái mà gia đình thực sự quan tâm — ông bà còn tự đi lại được không — trong khi cân nặng thì không.

Vậy nên làm gì

Nếu người nhà bạn trên sáu mươi lăm tuổi và con số nằm quanh 23 đến 28, việc nên làm là để yên và theo dõi. Đó là vùng mà phần lớn hướng dẫn lão khoa xem là hợp lý cho lứa tuổi này.

Nếu con số dưới 22 và đang có xu hướng giảm, đây mới là tình huống đáng chú ý hơn. Hãy đo lại chiều cao cho đúng, ghi cân nặng mỗi tháng, và đưa đi khám nếu mức giảm vượt 5% trong sáu tháng.

Còn nếu con số trên 30 kèm khó thở khi đi lại hay đau khớp gối, việc giảm cân nên có bác sĩ theo dõi ngay từ đầu, vì ở tuổi này giảm cân không đúng cách làm mất cơ nhanh hơn mất mỡ. Với cả ba trường hợp, việc đầu tiên giống nhau: đo lại chiều cao một lần cho tử tế rồi tính lại bằng số đo mới — rất nhiều gia đình đang theo dõi bằng một con số sai từ vài chục năm trước.

Những thắc mắc hay gặp

Người trên 65 tuổi nên giữ mức nào?

Nhiều hướng dẫn lão khoa đề xuất khoảng 23 đến 28, cao hơn dải chung 18,5–22,9. Đây là khuyến nghị chuyên khoa chứ không phải ngưỡng trong văn bản của Bộ Y tế, nên mức cụ thể nên do bác sĩ điều trị quyết định theo tình trạng từng người.

Vì sao ngưỡng của người cao tuổi lại cao hơn?

Vì ở tuổi này, thiếu dự trữ nguy hiểm hơn thừa vài ki-lô-gam. Khối cơ đã giảm sẵn theo tuổi, và một đợt ốm có thể làm sụt vài ki-lô-gam trong hai tuần. Người bắt đầu từ mức cao hơn chịu được điều đó tốt hơn.

Người già gầy có đáng lo hơn người già hơi mập không?

Ở nhiều nghiên cứu, nhóm có chỉ số thấp ở tuổi cao đi kèm nguy cơ cao hơn nhóm hơi vượt ngưỡng. Điều đó không có nghĩa là càng nặng càng tốt — vượt mức 30 vẫn kèm khó thở, đau khớp và các vấn đề khác. Vùng hợp lý nằm ở giữa.

Sụt cân bao nhiêu thì cần đi khám?

Hơn 5% cân nặng trong sáu tháng hoặc hơn 10% trong một năm, khi không chủ động ăn kiêng. Với người 60 kg, 5% là 3 kg. Nếu kèm chán ăn, mệt mỏi hay thay đổi thói quen đại tiện thì nên đi sớm hơn.

Đo chiều cao cho người già thế nào cho đúng?

Nếu còn đứng thẳng được thì đo như bình thường: bỏ giày, gót và lưng sát tường, mắt nhìn thẳng. Nếu lưng gù hoặc không đứng vững, nên nhờ cơ sở y tế đo bằng chiều cao đầu gối hoặc sải nửa tay. Không dùng số ghi trên giấy tờ cũ.

Chuẩn và văn bản áp dụng

• Quyết định 2892/QĐ-BYT ngày 22/10/2022 của Bộ Y tế — nguồn của dải bình thường 18,5–22,9 theo chuẩn châu Á, áp dụng chung cho người trưởng thành; văn bản này không tách riêng ngưỡng cho người cao tuổi (bản toàn văn).
• WHO — trang thông tin về thừa cân và béo phì, nguồn của bảng phân loại quốc tế (who.int).
• Nhu cầu đạm khuyến nghị 1,13 g trên mỗi ki-lô-gam cân nặng theo Quyết định 2615/QĐ-BYT ngày 16/6/2016 của Bộ Y tế.
• Khoảng 23–30 nêu trong bài lấy theo các hướng dẫn lão khoa quốc tế phổ biến, chưa có văn bản trong nước tương ứng tính đến năm 2026. Phần này cần đối chiếu lại khi có hướng dẫn chuyên khoa của Bộ Y tế.

Bài viết mang tính tham khảo và không thay thế tư vấn của nhân viên y tế.