“Ai nghĩ ra cái chỉ số này vậy anh?” — câu hỏi thường bật ra sau khi tôi giải thích xong vì sao có hai bảng ngưỡng, và người hỏi bắt đầu ngờ rằng con số kia không thiêng như họ tưởng.
Câu trả lời gọn: phép chia có từ năm 1832, do một nhà thống kê người Bỉ tên Adolphe Quetelet đặt ra để mô tả dân số; cái tên body mass index thì mãi năm 1972 mới có, do nhà sinh lý học Ancel Keys đặt. Giữa hai mốc đó là một trăm bốn mươi năm con số này không hề được dùng trong khám bệnh.
Bài này đi theo trục thời gian, từ Quetelet tới hướng dẫn của Bộ Y tế năm 2022 và đề xuất của Lancet năm 2025, để bạn thấy mỗi ngưỡng ra đời trong hoàn cảnh nào. Biết gốc gác giúp bạn hiểu vì sao hai chuẩn vẫn tồn tại song song năm 2026 mà không bên nào sai.
1832 — Quetelet đi tìm “người trung bình”
Adolphe Quetelet là nhà toán học, thiên văn và thống kê, không phải thầy thuốc. Ông muốn mô tả đặc điểm trung bình của một quần thể người, và cần một cách so cân nặng giữa những người cao thấp khác nhau.
Ông thử chia cân nặng cho chiều cao, thấy chưa ổn vì người cao luôn bị đánh giá là nặng. Chia cho lập phương chiều cao thì ngược lại. Chia cho bình phương cho ra con số ít phụ thuộc chiều cao nhất — và đó là toàn bộ lý do có số mũ 2 trong công thức, chứ không phải vì cơ thể người tuân theo quy luật bình phương nào.
Trong tài liệu cũ, phép chia này được gọi là chỉ số Quetelet.
Ông chưa bao giờ đề nghị dùng nó cho một cá nhân.
1972 — Ancel Keys đặt tên và đặt luôn giới hạn
Năm 1972, Ancel Keys cùng cộng sự công bố bài “Indices of relative weight and obesity” trên tạp chí Journal of Chronic Diseases, tập 25, trang 329–343. Đây là lần đầu cái tên body mass index xuất hiện.
Nhóm của Keys so nhiều cách tính cân nặng tương đối trên dữ liệu 7 424 nam giới ở năm quốc gia, và kết luận rằng cân nặng chia bình phương chiều cao là lựa chọn tốt nhất trong số đang có: ít liên quan tới chiều cao nhất mà lại tương quan khá với tỷ lệ mỡ.
Chi tiết ít được nhắc là Keys viết rõ nó chỉ “khá hơn các chỉ số khác một chút”, và ông khuyến nghị dùng cho nghiên cứu quần thể chứ không phải để chẩn đoán từng người. Người đặt tên cho chỉ số đã cảnh báo đúng điều mà năm mươi năm sau chúng ta vẫn phải nhắc lại.
Bạn có thể tự kiểm chứng cái giới hạn ấy: nhập số đo của mình vào ô bên dưới rồi so kết quả với cảm nhận của chính bạn về cơ thể mình.
Đang tải công cụ tính bmi…
Kết quả mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn y khoa.
Thập niên 1990 — từ công cụ nghiên cứu thành nhãn lâm sàng
Bước ngoặt là khi WHO đưa phép chia này vào các hướng dẫn quốc tế về thừa cân và béo phì, kèm bộ mốc 18,5 · 25 · 30 mà chúng ta dùng tới giờ.
Từ đó, một chỉ số sinh ra cho thống kê dân số bắt đầu xuất hiện trên phiếu khám cá nhân. Đây là chỗ tôi thấy vấn đề bắt đầu: bản thân bộ ngưỡng không sai, nhưng cách dùng đã đổi mà lời cảnh báo của Keys thì rơi lại phía sau.
2000 và 2004 — châu Á đòi một bộ ngưỡng khác
Ngưỡng 23 cho người châu Á là đề xuất của Hiệp hội Nghiên cứu Béo phì Quốc tế cùng Văn phòng WHO khu vực Tây Thái Bình Dương năm 2000, không phải của WHO toàn cầu.
Bốn năm sau, WHO tổ chức tham vấn chuyên gia và công bố kết quả trên The Lancet năm 2004. Kết luận đáng chú ý: dữ liệu khi đó không cho ra một mốc chung cho toàn châu Á — ngưỡng nguy cơ quan sát được dao động từ 22 đến 25 tùy quần thể. Vì vậy WHO giữ nguyên bảng quốc tế và chỉ nêu 23,0 · 27,5 · 32,5 · 37,5 như những điểm hành động để mỗi nước tự quyết.
Nói cách khác, việc “người châu Á lấy mốc 23” là một quyết định chính sách của từng quốc gia, dựa trên khuyến nghị chứ không phải một quy định bắt buộc. Chỗ này rất hay bị chép sai thành “WHO quy định 23”.
2022 — Việt Nam đưa ngưỡng châu Á vào hướng dẫn
Bộ Y tế đưa bộ ngưỡng châu Á vào Quyết định 2892/QĐ-BYT ngày 22/10/2022, kèm hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh béo phì. Đó là lý do bảng ngưỡng 18,5 · 23 · 25 · 30 có hiệu lực trên giấy tờ ở Việt Nam.
| Mốc | Việc xảy ra | Ai làm |
|---|---|---|
| 1832 | Phép chia cân nặng cho bình phương chiều cao | Adolphe Quetelet |
| 1972 | Đặt tên body mass index, khuyến nghị dùng cho quần thể | Ancel Keys và cộng sự |
| Thập niên 1990 | Bộ mốc 18,5 · 25 · 30 vào hướng dẫn quốc tế | WHO |
| 2000 | Đề xuất ngưỡng 23 cho quần thể châu Á | IDI & WPRO |
| 2004 | Nêu các điểm hành động, giữ nguyên bảng quốc tế | WHO Expert Consultation |
| 2022 | Áp dụng ngưỡng châu Á tại Việt Nam | Bộ Y tế |
| 2025 | Đề nghị thêm vòng eo hoặc đo mỡ trước khi kết luận | Lancet Commission |
2025 — đề nghị quay lại đúng vai trò ban đầu
Tháng 1 năm 2025, Ủy ban của Lancet Diabetes & Endocrinology đề nghị coi phép chia này là bước sàng lọc. Chỉ gọi tên béo phì lâm sàng khi có thêm vòng eo hoặc phép đo mỡ.
Đọc trên trục thời gian, đề nghị ấy nghe rất quen. Nó gần như lặp lại điều Keys viết năm 1972, sau khi ngành y đã đi một vòng năm mươi năm. Tôi coi đây là dấu hiệu tốt: con số không bị bỏ đi, nó chỉ được trả về đúng chỗ.
Trước khi bạn đóng bài này
Vậy ai nghĩ ra chỉ số này, và điều đó đổi gì trong cách bạn đọc con số của mình? Câu trả lời nằm ở chỗ nó chưa từng được thiết kế cho một người.
Một nhà thống kê nghĩ ra phép chia để mô tả đám đông; một nhà sinh lý học đặt tên và dặn đừng dùng cho cá nhân; các tổ chức y tế biến nó thành nhãn lâm sàng; rồi năm 2025 giới chuyên môn đề nghị kéo nó về gần vai trò cũ. Không mốc nào trong chuỗi đó nói rằng con số của bạn sai — chúng chỉ nói rằng nó chưa bao giờ được thiết kế để đứng một mình.
Tôi phải thừa nhận một giới hạn của chính bài này: các mốc trước năm 2000 tôi dựa vào tài liệu thứ cấp và bài báo gốc của Keys, không tra được bản in năm 1832 của Quetelet. Nếu bạn muốn biến phần lịch sử này thành việc có ích cho hôm nay, hãy làm đúng điều Keys gợi ý — đừng để con số đứng một mình, mà đo thêm vòng eo và chia cho chiều cao trước khi kết luận bất cứ điều gì.
Vài câu hỏi thêm
Chỉ số Quetelet và BMI có phải là một không?
Cùng một phép tính, khác tên gọi theo thời kỳ. Tài liệu trước năm 1972 gọi là chỉ số Quetelet; sau bài báo của Ancel Keys thì tên body mass index phổ biến dần và thay thế hẳn.
Vì sao lại chia cho bình phương chiều cao mà không phải lập phương?
Vì bình phương cho ra con số ít phụ thuộc chiều cao nhất trong các cách Quetelet thử. Cơ thể người không phải khối lập phương đồng nhất, nên số mũ 3 làm người cao bị đánh giá quá nhẹ. Đây là lựa chọn thực dụng dựa trên dữ liệu, không phải một định luật.
Ngưỡng 23 của người châu Á có từ khi nào?
Từ năm 2000, do IDI và Văn phòng WHO khu vực Tây Thái Bình Dương đề xuất. Việt Nam chính thức áp dụng qua Quyết định 2892/QĐ-BYT năm 2022, tức hai mươi hai năm sau đề xuất gốc.
Có chỉ số nào mới thay thế được không?
Chưa có chỉ số đơn lẻ nào thay thế hoàn toàn. Các đề xuất gần đây như tỷ lệ eo trên chiều cao hay chỉ số độ tròn cơ thể đều bổ sung thông tin về phân bố mỡ, nhưng chúng đi kèm chứ không thay thế. Hướng mà Lancet đề nghị năm 2025 cũng là ghép nhiều phép đo, không phải đổi sang một con số khác.
Số liệu lấy từ đâu
- Keys A, Fidanza F, Karvonen MJ, Kimura N, Taylor HL — Indices of relative weight and obesity, Journal of Chronic Diseases 1972;25:329–343.
- WHO Expert Consultation — Appropriate body-mass index for Asian populations, The Lancet 2004;363:157–163: nguồn của các điểm hành động 23,0 và 27,5.
- Quyết định 2892/QĐ-BYT ngày 22/10/2022 của Bộ Y tế — chuẩn phân loại đang áp dụng tại Việt Nam.
- Lancet Diabetes & Endocrinology Commission, tháng 1 năm 2025 — đề xuất tiêu chí chẩn đoán béo phì lâm sàng.
- Các mốc trước năm 1972 dựa trên tài liệu thứ cấp; bản in gốc năm 1832 của Quetelet không được tra trực tiếp cho bài này.